Verhalen

Video cursus - Les 11a - Overgangen in de film

Transitions

In het Nederlands heet het een overgang. In het Engels een transition. Een overgang wordt soms toegepast tussen twee shots. Is er geen overgang dan is het een ‘kop/staart’ of ‘harde’ overgang. Wordt er iets anders ‘tussen’ gezet dan dient dat een doel. Zomaar een overgang tussen de shots zetten heeft geen nut. Daarom is het ook erg overdreven van de makers van montageprogramma’s om te adverteren met: vele honderden overgangen, zowel in 2-D als in 3-D. Het is leuk als het erin zit, maar in de praktijk zal blijken dat de serieuze filmer er slechts enkele gebruikt.


Lekker

Neem de proef op de som. Kijk eens op TV naar een speelfilm. In de meeste gevallen heb je niet meer dan de vingers van één hand nodig om het aantal overgangen te tellen. In een cursusboek over het maken van speelfilms wordt nergens gesproken over overgangen. In documentaires worden ze wel gebruikt, maar dan worden ze gebruikt met een ander doel. Een aantal landschappen achter elkaar vertonen ziet er mooier uit als er ‘overvloeiers’ (crossfades) tussen gezet worden. Het eerste shot vloeit dan in (pak weg) 2 seconden over in het volgende shot. Lekker om naar te kijken.

Gek
Kijk ook eens naar Amerikaanse TV programma’s. Ze maken daar vaak gebruik van tussenfilmpjes. De editors in Amerika zijn gek. Ze stoppen overal overgangen tussen en ‘vervreemden’ de shots waar het om gaat. Waarom? In Amerika schijnt het zo te zijn, dat als iemand iets te melden heeft in beeld en het duurt langer dan 5 seconden dan wordt het programma weg gezapt. Oninteressant. Niet alleen de editors zijn gek, alle Amerikanen zijn wat dit betreft gek.

Beginners
De beginnende videofilmer die voor het eerst een montage maakt van zijn eerste opnames, gaat er al heel snel toe over om tussen alle shots steeds verschillende overgangen te zetten. Ze vinden het prachtig dat dit zo maar kan. Maar de film bestaat dan uit overgangen en het verhaal waarom het draait doet dan niet meer ter zake. Overgangen hebben een doel en daar moeten ze voor gebruikt worden.

Doel
Het doel van een overgang is in het algemeen, om een verandering in het verhaal aan te geven. Wanneer je in een vakantiefilm een overgang (in het verhaal) wilt maken van de ene dag naar een volgende dag, dan is een overgang op z’n plaats. De overgang markeert dan de sprong in de tijd. Overgangen worden dus alleen geplaatst tussen twee groepen shots. Maar zelfs dan nog spaarzaam, want als je het verhaal goed verteld dan is zelfs dat niet nodig. Een overgang kan ook gebruikt worden wanneer er in het verhaal even een ‘zijsprong’ gemaakt wordt om iets in het verhaal duidelijk te maken. Die zijsprong kan bijvoorbeeld een ‘flashback’ zijn (een sprong in de tijd terug). In reportages op TV kijken ze niet zo nauw. Als daar in een interview een stuk uit de uitgesproken tekst niet interessant is, dan knippen ze dat eruit. Er ontstaat dan een springer. En die werken ze vaak weg door er een overvloeier of een andere snelle overgang tussen te zetten.

De voorbeelden zijn in het formaat 4:3 maar in breedbeeld (16:9) werkt het precies het zelfde.

Meest gebruikte overgangen











Hieronder in plaatjes een aantal van de meest gebruikte overgangen. Ze zijn er zowel twee dimensionaal (2D = plat vlak) als drie dimensionaal (3D = ruimtelijk). De overgang wordt steeds tussen shot AAA en shot BBB gezet. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van hoofdgroepen. Elke hoofdgroep bevat weer vele variaties. Gradiënt wipes zelfs vele duizenden.

2D overgangen

Fades
De meest gebruikte overgang is de fade of crossfade. In het Nederlands een ‘overvloeier’ Shot AAA wordt in 1 of enkele seconden zwart en tegelijkertijd komt shot BBB in die zelfde tijd ‘op’. Dat heeft in het voorbeeld het gevolg dat er een overgang ontstaat van het blauwe vlak via paars naar rood.



Wipes
Bij wipes liggen de twee shots als het ware over elkaar heen. Shot AAA boven en shot BBB eronder. Via een elektronische truc wordt shot AAA vervangen door BBB. Dat gaat meestal in een rechte lijn zoals op dit plaatje. Die lijn kan van alle kanten komen en is instelbaar. Recht en schuin en horizontaal of verticaal.




Dit is dezelfde soort wipe als hierboven, maar nu als een ‘gradiënt wipe’. De overgang wordt dan niet meer gemaakt door een rechte lijn, maar door een ratjetoe van vormpjes. Dit kunnen ook kleine blokjes of cirkeltjes zijn. Eigenlijk kan daar elke vorm aan gegeven worden. In duurdere montage pakketten kun je die ook zelf aanmaken.



Dit is een clock wipe. Om een punt in het midden van het beeld wordt in een cirkelvormige beweging shot BBB zichtbaar. De lijn vanuit het midden naar de rand van het beeld kan op elke plaats beginnen.






Dit noemen we een barndoor wipe. Een ‘schuurdeur’ wipe. Het lijkt alsof er twee deuren open gaan waarbij schot AAA op de deuren staat en shot BBB zichtbaar wordt achter de deuren. Dit lijkt een 3D overgang maar dat is het niet.





Ook dit lijkt een 3D overgang maar is het ook niet. Dit lijkt op een dubbel gordijn wat naar twee kanten open getrokken wordt. Evenals bij de ‘schuurdeur’ wordt ook hier gebruik gemaakt van meerdere rechte lijnen om de overgang te maken. De overgang is te vinden in het hoofdstuk: 'Motion'




Dit is een bijzondere vorm die iris genoemd wordt. Vanuit een punt in het midden van het beeld wordt in een steeds groter wordende cirkel het achterliggende (BBB) shot zichtbaar.






3D overgangen

Hieronder drie voorbeelden van een 3D overgang. Van dit soort overgangen zijn er werkelijk vele honderden of misschien wel duizenden te koop. Dit zijn de soort overgangen waar in advertenties over gesproken wordt. De pro’s in de videowereld gebruiken ze nooit, maar amateurs zijn er gek op. Om dit soort overgangen tussen shots te zetten heb je wel wat ruimte nodig want zo’n overgang neemt toch gauw 3 tot 6 seconden in beslag.

Dit is een ‘page peel’. Het lijkt alsof je pagina AAA omslaat waarachter pagina BBB zichtbaar wordt. Ik gebruik dat wel eens in films waar een foto of bijvoorbeeld een statisch diagram getoond wordt. Dan vind ik het zinvol. Voor bewegende beelden niet.





Bij deze overgang klapt shot AAA een beetje achterover en vliegt dan in een sierlijk boog, eerst naar rechts en daarna links het beeld uit. Van dit soort 3D overgangen zijn er honderden. Als de film zich er voor leent is het wel eens bruikbaar.





Voor een kinderfilmpje is dit een leuke overgang. Shot AAA wordt omgevormd tot een ballon en daarachter wordt shot BBB weer zichtbaar. De ballon vliegt ook weer met een mooie beweging het beeld uit.






Dit is maar een heel kleine opsomming van wat er aan overgangen in montageprogramma’s te vinden is. 2D overgangen met namen als motion, insert, slite, stretch enz. zijn er ook nog. De fraaie namen die bij 3D overgangen te vinden zijn, zijn er te veel om op te noemen. Leuk allemaal, maar gebruik ze mondjesmaat. En alleen op die plaatsen waar het ‘nuttig’ is.

Maart 2008
Herzien juni 2014

Wil je naar de laatste aflevering van deze cursus, Klik dan hier.